Niercelkanker
De nier
De nieren zijn dé kern-organen van het urinewegstelsel. Normaal gesproken wordt men geboren met twee nieren, twee boon-vormige organen die zich links en rechts hoog achterin de rug bevinden. De functie van gezonde nieren is vooral het regelen van de vochtbalans.
De nieren zijn onder meer betrokken bij het filteren van afvalstoffen, mineralen en overtollig vocht uit het bloed en scheiden deze in de urine uit. Mede hierdoor controleren de nieren de zuurgraad (pH) en de druk in de bloedvaten. Verder produceren de nieren (en bijnieren) hormonen die betrokken zijn bij de bloeddrukregeling (renine) en bij de aanmaak van rode bloedcellen (erytropoëtine) en spelen ze een belangrijke rol bij het aanmaken van vitamine D.
Nierkanker
In Nederland worden ongeveer 2.000 mensen per jaar getroffen door een tumor in de nieren. De meeste patiënten worden door hun huisarts doorverwezen naar een uroloog, nadat ze bloed in de urine hebben aangetroffen of last hebben gekregen van pijn in de buik of de rug.
Soms bleek er een voelbare massa aanwezig te zijn in de buik. Omdat de nieren in een relatief leeg en rekbaar gebied "hangen" kan een tumor soms ongemerkt (zonder merkbare symptomen) doorgroeien. Er zijn patiënten bij wie tumoren van meer dan 10 cm zijn ontdekt bij een eerste scan in het ziekenhuis. Dit heeft tot gevolg dat bij meer dan 600 patiënten per jaar de nierkanker al uitgezaaid blijkt te zijn. De laatste jaren zijn de opsporingsmethoden verbeterd en wordt nierkanker in een eerder stadium ontdekt waardoor tijdige behandeling zelfs nog tot genezing kan leiden.
Nierkanker komt sporadisch voor (2% wereldwijd) als men het vergelijkt met andere tumorsoorten zoals borstkanker of darmkanker. Het komt vooral voor bij patiënten ouder dan 45 jaar en in het bijzonder tussen het 60e en 70e levensjaar. Het komt tweemaal zoveel voor bij mannen als bij vrouwen.
Niercelcarcinoom (RCC)
Het merendeel (90%) van de nierkankerpatiënten krijgt de diagnose niercelcarcinoom.
De tumorcellen van het niercelcarcinoom zijn ontstaan uit het nierlichaampje (of het nefron). Het meest voorkomende tumortype is het heldercellige (of clear cell) adenocarcinoom. In figuur 1 is te zien dat op diverse locaties in de nier verschillende tumortypes zijn te onderscheiden.
Von Hippel Lindau Gen Mutatie (VHL mutatie)
Bij meer dan 80% van de patiënten met RCC is sprake van hetz ogenoemde heldercellige type. Bijzonder aan dit type is dat hiervan het merendeel is ontstaan door een verandering in een specifiek gen (genmutatie).
Dr. Von Hippel en dr. Lindau hebben in de jaren 80 ontdekt dat een verandering in een specifiek gen, heldercellig niercelcarcinoom tot gevolg kon hebben. Dit gen is naar de twee ontdekkers vernoemd : het Von Hippel Lindau Gen (VHL gen). Het VHL-gen zorgt er normaal gesproken voor dat cellen zich niet ongeremd kunnen vermenigvuldigen. Het zorgt er dus eigenlijk voor dat er geen gezwellen kunnen ontstaan. Daarom wordt het VHL-gen ook wel een tumor-suppressorgen, een gezwel onderdrukkend gen, genoemd. Het VHL-gen maakt het VHL-eiwit. Dit eiwit is normaal gesproken betrokken bij het op peil houden van het zuurstofgehalte in de cel. Als dit mechanisme niet meer werkt, 'denkt' het lichaam dat er zuurstofgebrek heerst en reageert het hierop door bloedvaten aan te maken. Als er meer bloedvaten zijn, kunnen weefsels namelijk beter door het bloed van zuurstof worden voorzien. Het ontstaan van meer bloedvaten heet angionese. Dit verklaart het ontstaan van vaatrijke tumoren bij VHL-patiënten, zoals niercelcarcinomen.
In het proces van angiogenese speelt de vasculaire endotheliale groei factor (VEGF) een essentiële rol.
Uit klinisch onderzoek is gebleken dat VEGF in 100% van de patiënten met niercelcarcinoom verhoogd is. Dit betekent dat VEGF een aangrijpingspunt is voor nieuwe wijzen van behandeling van het niercelcarcinoom.
Behandeling
Patiënten die de diagnose nierkanker krijgen, hebben als primaire behandeling het operatief verwijderen van (een deel van) de zieke nier. Echter, niet elke patiënt kan geopereerd worden. Indien ook uitzaaiingen worden gevonden is een operatie alleen niet meer voldoende. Dan kan immunotherapie de aangewezen behandeling zijn. Eerder werd aangetoond dat chemotherapie en bestraling weinig effectieve behandelingen zijn bij uitgezaaide niercelkanker (mRCC). Immunotherapie (met interferon) is succesvol gebleken én verdraagbaar. Tot voor twee jaar geleden waren de interferonen dé standaardbehandeling bij mRCC in Nederland
Door de ontdekking VHL genmutatie is men op zoek gegaan naar middelen die aangrijpen op VEGF (een factor die van invloed is opde tumorgroei en bloedvatvorming rond de tumor): er zijn er reeds vele middelen onderzocht en op de markt gebracht. Er zijn verschillende middelen zoals zogenoemde TKI's en mTOR inhibitors ontwikkeld, die indirect de effecten van VEGF kunnen remmen. Ook is er een angiogeneseremmer die direct VEGF remt en in combinatie met een interferon wordt gebruikt bij de behandeling van uitgezaaid niercelcarcinoom.