Niercelkanker
De nier
De nieren zijn dé kern-organen van het urinewegstelsel. Normaal gesproken wordt men geboren met twee nieren, twee boon-vormige structuren die links en rechts hoog gelegen zijn achterin de rug. De functie van gezonde nieren is vooral het regelen van de vochtbalans.
De nieren zijn onder meer betrokken bij het filteren van afvalstoffen, mineralen en overtollig vocht uit het bloed en scheiden deze in de urine uit. Mede hierdoor controleren de nieren de zuurgraad (pH) en de druk in de bloedvaten. Verder produceren de nieren (en bijnieren) hormonen betrokken bij de bloeddrukregeling (renine) en aanmaak van rode bloedcellen (erytropoëtine) en spelen ze een belangrijke rol bij het aanmaken van vitamine D.
Nierkanker
In Nederland worden omstreeks 1.800 mensen per jaar getroffen door een tumor in de nieren. De meeste patiënten worden door hun huisarts doorverwezen naar een uroloog, nadat ze bloed in de urine hebben aangetroffen of last hebben gekregen van pijn in de buik of de rug.
Soms bleek er een voelbare massa aanwezig te zijn in de buik. Omdat de nieren in een relatief leeg en rekbaar gebied "hangen" kan een tumor soms ongemerkt (zonder merkbare symptomen) doorgroeien tot grote massa's. Tumoren van meer dan 10 cm zijn ontdekt bij een eerste scan in het ziekenhuis. Dit heeft tot gevolg dat bij meer dan 600 patiënten per jaar de nierkanker al uitgezaaid blijkt te zijn. De laatste jaren zijn de opsporingsmethoden verbeterd en wordt nierkanker in een eerder stadium ontdekt waardoor tijdige behandeling zelfs nog tot genezing kan leiden.
Nierkanker komt sporadisch voor (2% wereldwijd) als je het vergelijkt met andere tumorsoorten zoals borstkanker of darmkanker. Het komt vooral voor bij patiënten ouder dan 45 jaar en de piek incidentie ligt tussen het 60e en 70e levensjaar. Het komt tweemaal zoveel voor bij mannen als bij vrouwen.
Gemetastaseerd niercelcarcinoom (mRCC)
Het merendeel (90%) van nierkankerpatiënten krijgen de diagnose niercelcarcinoom.
De tumorcellen van het niercelcarcinoom zijn ontsproten uit het functionele nierlichaampje (of het nefron). Het meest voorkomende pathologische tumortype is het heldercellige (of clear cell) adenocarcinoom. In figuur 1 is te zien dat op diverse locaties in de nier verschillende histologische tumortypes zijn te onderscheiden.
Von Hippel Lindau Gen Mutatie (VHL mutatie)
Meer dan 80% van de patiënten met RCC zijn van het heldercellige type. Bijzonder aan dit type is dat ook hiervan weer het merendeel is ontstaan door een specifieke genmutatie.
Dr Von Hippel en Dr Lindau hebben in de jaren 80 ontdekt dat een deletie of een mutatie in een specifiek gen heldercellig niercelcarcinoom tot gevolg kon hebben. Dit gen is naar zijn twee ontdekkers vernoemd : het Von Hippel Lindau Gen (VHL gen). Inactiveren van dit gen leidt tot een tekort aan een bepaald eiwit, het VHL eiwit, dat er voor had moeten zorgen dat bloedvatvorming genormaliseerd zou blijven. Het tegendeel bleek echter waar, door tekort aan VHL eiwit komt er een overschot aan een ander eiwit (HIF1α) waardoor er weer een teveel aan factoren wordt uitgescheiden die ongecontroleerde bloedvatvorming (angiogenese) tot gevolg hebben. Hiermee kunnen zuurstof en voedingsstoffen naar woekerende cellen worden aangevoerd waardoor het beginstadium voor een tumor is gevormd. In het proces van angiogenese speelt de vasculaire endotheliale groei factor (VEGF) een essentiële rol.
Uit klinisch onderzoek is gebleken dat VEGF in 100% van de patiënten met niercelcarcinoom pathologisch verhoogd is. Dit betekent dat VEGF een aangrijpingspunt is voor nieuwe wijzen van behandeling van het niercelcarcinoom.
Behandeling
Patiënten die gediagnostiseerd worden met nierkanker hebben als primaire therapie het operatief verwijderen van (een deel van) de zieke nier. Maar niet elke patiënt is operabel.
En na ontdekking van uitzaaiingen wil men deze patiënten ook iets anders aan kunnen bieden. Jarenlang had men geen systemische behandeling die werkte of voldoende respons gaf. Chemotherapie en bestraling bleken beide zinloze behandelingen te zijn bij uitgezaaide niercelkanker (mRCC). Immunotherapie bleek bij incidentele patiënten tot genezing te leiden, hetgeen de aanleiding was om deze therapie verder te onderzoeken bij mRCC. En met succes: blijkbaar speelt het immuunsysteem bij dit type kanker een essentiële rol. Tot voor twee jaar geleden waren de interferonen dé standaardbehandeling bij mRCC in Nederland.
Door de ontdekking van het VHL gen defect is men op zoek gegaan naar middelen die aangrijpen op VEGF: er zijn er reeds vele onderzocht en geregistreerd. Er zijn verschillende middelen zoals TKI's en mTOR inhibitors ontwikkeld die direct of indirect de effecten van VEGF kunnen remmen en daarmee de tumorload van patiënten met uitgezaaide niercelcarcinoom tijdelijk kunnen beperken.